Çelik Yapı İmalatında Geçerli Uluslararası Standartlar ve Mevzuat

Çelik Yapı İmalatında Geçerli Uluslararası
Standartlar ve Mevzuat
İlker Ergün
Selanik 2 Caddesi No: 78/7 Kızılay / Ankara
ilker@ilkerergun.com.tr
Öz
Bu makale, çelik yapı uygulamaları alanında geçerli standartlar ve mevcut yasal
düzenlemeler hakkında genel bilgi sağlar. Ayrıca çelik yapı sektöründeki denetim ve
belgelendirme süreçlerindeki aksayan tarafları ele alır.
Çelik yapı uygulamaları, Avrupa‟da Yapı Malzemeleri Yönetmeliği ve EN 1090
standardına göre uygulanmakta iken Amerika‟da ANSI/AISC 360 Şartnamesi
geçerlidir. Bunların yanında ISO da daha önce geçerli olan ISO 10721-2:1999
standardının yerine ISO 17607 standardını hazırlamakta.
Anahtar sözcükler Yapı Malzemeleri Yönetmeliği, çelik yapı, EN 1090, ISO 3834,
ANSI/AISC 360, ISO 17607, denetim, belgelendirme
Abstract
This article provides general information about current standards and existing legal
regulations on the steel structure executions. It also deals with difficulties of the
inspection and certification process in the steel structure manufacturing sector.
Execution of steel structure is applies according to Construction Products Regulation
and EN 1090 standard in Europe, while in the United States, ANSI / AISC 360
Specification applies. Besides these, ISO is preparing ISO 17607 standard instead of
ISO 10721-2: 1999 standard which is already valid.
Keywords Construction Products Regulation, steel structure, EN 1090, ISO 3834,
ANSI/AISC 360, ISO 17607, audit, certification
Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu 307
Çelik Yapı Malzemelerinde Yasal Mevzuat
Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki bağ ilk olarak 1 Aralık 1964 tarihli Ankara
Anlaşması ile başlamıştır. Daha sonraki dönemde yapılan çalışmalar neticesinde 1 Ocak
1996 tarihinde Gümrük Birliğinin yürürlüğe konulması ile Türkiye, Avrupa Birliği
içinde özel bir statüye sahip olmuştur. Bu süreç ile birlikte özellikle Avrupa‟daki ürün
mevzuatlarına uyum için yeri yönetmelikler hazırlanmaya başlanmıştır. 11 Ocak 2002
tarihinde yürürlüğe giren “Ürünlere ilişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve
Uygulanmasına Dair Kanun” kapsamındaki ürünlerin piyasaya arz edilebilmesi için CE
işareti bulundurması zorunlu hale gelmiştir.
Avrupa dışında ürünlerini Amerika‟ya satan imalatçılar American Institute of Steel
Construction‟un oluşturduğu standartlar ve buna bağlı olarak kaynak için AWS, boya
için SSPC standartlarını kullanmak durumundadır.
Özellikle yapı tasarımı konusunda ülkelerin yönetmelik ve standartları kendi fiziki ve
çevresel (rüzgar, yağış, sıcaklık, deprem vb.) şartlarına uyacak şekilde yeniden
düzenlemesi yada ulusal ekler ile güncellemesi beklenmektedir. Bu kapsamda 4 Şubat
2016 tarihinde 29614 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak 01.09.2016 tarihinde
yürürlüğe giren “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair
Yönetmelik” ile çelik yapı tasarımındaki bu uyum sağlanmaya çalışılmıştır.
Mevcut yönetmeliklerin dışında Türk Yapısal Çelik Derneği de çelik şartnameleri
hazırlayarak sektöre yön vermektedir.
Avrupa Yapı Malzemeleri Regülasyonu
305/2011/EU nolu Avrupa Yapı Malzemeleri Regülasyonu ve Türkiye‟deki karşılığı 10
Temmuz 2013 tarih ve 28703 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Yapı Malzemeleri
Yönetmeliği” (305/2011/AB) ile tüm yapı malzemelerinin hangi sistemde CE
işaretlemesi yapılacağı belirlenmiştir.
Yapı Malzemeleri Yönetmeliği, çelik ve alüminyumdan kaynaklı ya da kaynaksız
şekilde üretilmiş tüm yapı ve yapı bileşenlerini kapsamaktadır. Yönetmeliği, yapının
basitliği ve kullanım amacına bakılmaksızın tüm malzemelerin ilgili standartların
şartlarına uymasını ve üzerinde veya dokümanlarında CE ibaresinin bulunmasını şart
koşar.
Yönetmeliğe bağlı “Yapı Malzemeleri Yönetmeliği Kapsamında Uygulanacak Teknik
Şartnamelerin Yayımlanması Hakkında Tebliğ” ile de kapsam dahilinde olan tüm
ürünler, bu ürünlerin harmonize standartları ve hangi tarihten itibaren CE işaretleme
zorunluluğu olduğu belirlenmiştir.
308 Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu
Bu tebliğe göre çelik ve alüminyum yapı malzemeleri ile ilgili harmonize standart “EN
1090 Çelik ve Alüminyum Yapı Uygulamaları”dır. Yine aynı tebliğ gereğince çelik ve
alüminyum yapı malzemelerinde CE işaretleme 1 Temmuz 2014 tarihinden itibaren
yasal zorunluluktur.
Gümrük birliği nedeniyle bu yasalar Avrupa ekonomik birliği ve Türkiye‟yi kapsar.
EN 1090 Çelik ve Alüminyum Yapı Uygulamaları Standardı
Üç bölüm şeklinde hazırlanmış olan EN 1090 standardının ilk bölümü denetim ve
belgelendirme esaslarını belirler. İkinci bölüm çelik yapı uygulamalarını tarif ederken,
üçüncü bölümde de alüminyum yapı uygulamaları anlatılmaktadır.
EN 1090 standardı dokümantasyondan öte bir uygulama standardıdır. Elbette bazı
maddelerin şirkette nasıl uygulanacağına dair dokümanlar oluşturulması gerekse de, asıl
konu uygulamanın standardın gerekliliklerine uygun yapılmasıdır.
Standart, yapısal projenin taşıdığı risklere uygun imalat ve kontrol kriterlerinin
belirlenmesi, imalat, kaynak kontrol ve kalite kontrol personellerinin kalifikasyonu,
ham ve yarı mamul malzemelerin satın alma koşulları ve kaliteleri, malzemelerin imalat
öncesi hazırlık aşamaları (kesme, delme, düzeltme, gerilim giderme…), taşıma ve
depolama işleri, parçaların birleştirilmesi, kaynak, cıvatalı ve perçinli bağlantılar, boya
ve korozyondan koruma, şantiye montajı, ürünün veya bileşenin geometrik toleransları,
tüm adımların kontrol, test ve muayeneleri ile ilgili detaylı bilgiler içerir.
1090-2 Çelik ve alüminyum yapı uygulamaları standardının ana başlıkları şöyledir:
1. Kapsam
2. Atıf yapılan standart ve/veya dokümanlar
3. Terimler ve tarifleri
4. Şartnameler ve Dokümantasyon
5. Bileşen malzemesi mamuller
6. Hazırlama ve montaj
7. Kaynak
8. Mekanik bağlama
9. Kurulum
10. Yüzey işlemi
11. Geometrik toleranslar
12. Muayene, deney ve düzeltme
EN 1090 Standardında Uygulama Sınıfları
EN 1090 standardında EXC1‟den EXC4„e kadar dört farklı uygulama sınıfı
tanımlanmıştır. Uygulama sınıflarından EXC1, basit yapılar için, en az gerekliliği olan
Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu 309
sınıf; EXC4, riskli yapılar için, en fazla gerekliliği olan yapı uygulama sınıfıdır.
Uygulama sınıfının belirlenmesi için tasarım aşamasında belirlenmesi gereken üç kriter
vardır. Belirlenmesi gereken bu kriterler aşağıdaki gibidir:
 Sonuç (Önem) Sınıfı / CC (Consequence Class)
 Hizmet Sınıfı / SC (Service Category)
 İmalat Sınıfı / PC (Production Category)
Sonuç sınıfının seçimi, bir bileşenin çökmesi veya bozulmasının insana, ekonomik veya
çevreye yaptığı tahmin edilebilir sonuçları bakımından değerlendirilerek belirlenir.
Sonuç sınıfının belirlenmesi EN 1990 standardında tarif edilmiştir.
Hizmet kategorisi, yapının çalışma şartları göz önünde bulundurularak yapılan bir
seçimdir. Hizmet kategorisinin belirlenmesi için EN 1090-2 standardının Ek B‟sindeki
açıklamalar takip edilmelidir.
İmalat kategorisinin seçilmesi için belirleyici özellikler yapım yöntemi ve kullanılan
malzeme kaliteleridir. İmalat kategorisinin belirlenmesi için de EN 1090-2 standardının
Ek B‟sindeki açıklamalar takip edilmelidir.
Tablo 1: Uygulama sınıflarının tayini için tavsiye edilen matris
Sonuç Sınıfı
(Consequence Class)
CC1
Düşük
CC2
Orta
CC3
Yüksek
Hizmet (Yüklenme)
Kategorisi (Service Category)
SC1
Statik
SC2
Dinamik
SC1
Statik
SC2
Dinamik
SC1
Statik
SC2
Dinamik
Üretim Kategorisi
(Production
Category)
PC1
≤ S275 EXC1 EXC2 EXC2 EXC3 EXC3 a EXC3 a
PC2
≥ S355 EXC2 EXC2 EXC2 EXC3 EXC3 a EXC4
a Özel yapılara veya yapısal hasarın ciddi sonuçlar doğuracağı yapılara EXC4 uygulanmalıdır.
EN 1090 ve ISO 3834 Bağlantısı
1090 Çelik ve alüminyum yapı uygulamaları standardı; bina tipi, tasarım ve kullanılan
malzeme kalitesine göre belirlenen farklı uygulama kategorilerini içermektedir.
Uygulama kategorileri EXC 1 en basit yapılar, EXC 4 dinamik yük altındaki yapılar
olarak 1‟den 4‟e kadar tanımlanmıştır.
Uygulama sınıfına göre, EN ISO 3834‟ün aşağıdaki bölümleri kullanılır:
310 Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu
 EXC1 için: ISO 3834-4: Temel kalite şartları
 EXC2 için: ISO 3834-3: Standard kalite şartları
 EXC3 ve EXC4 için: ISO 3834-2: Kapsamlı kalite şartları
Her uygulama sınıfının farklı kapsamlarda uygulama ve kontrol oranları ve yöntemleri
vardır.
EN 1090-2 Standardında Planlanan Revizyon ve 2017 Taslağı
EN 1090 standardı 2015 yılında başlayan çalışmalar ile güncellenmeye başlamıştır.
2015 yılında yayınlanan ilk taslak metinden sonra 2017 yılında yayınlanmak üzere bir
taslak metin daha Avrupa Komisyonu tarafından oluşturulmuştur. Mart ayında
oylaması yapılan taslak metinde son değişiklikler yapılarak 2017 yılı içinde
yayınlanması beklenmektedir.
Standardın taslak metni uygulamayı sadeleştirici bazı değişiklikler yapılmış, karmaşık
ve çok parametre içere tablolar basitleştirilmeye çalışılmıştır. Bunun yanında bazı
terimler yanlış anlaşılmalara mahal vermemek adına düzeltilmiştir. Daha önce ağır
şartları nedeniyle uygulama alanı bulamayan Uygulama Sınıfı 4 (EXC 4) sınıfının
gereklilikleri müşteriye bırakılmıştır. Alevle kesim, çelik döküm, cıvata sıkma
yöntemleri, toleranslar, dinamik yükler, tahribatsız testler ile ilgili açıklamalar ve yeni
bilgiler eklenmiştir.
Önsöze daha önce 3 bölümden oluşan EN 1090 standardının 5 bölüm olması ile ilgili
bilgi eklenmiş. Bu durumda yeni standart bölümleri aşağıdaki gibi isimlendirilmiştir.
Bölüm 1: Yapısal Bileşenlerin Uygunluk Değerlendirmesi İçin Gereklilikler
Bölüm 2: Çelik Yapılar İçin Teknik Gereklilikler
Bölüm 3: Alüminyum Yapılar İçin Teknik Gereklilikler
Bölüm 4: İnce Cidarlı, Soğuk Şekillendirilmiş Çelik Elemanlar Ve Çatı, Tavan, Zemin
Ve Duvar Uygulamaları
Bölüm 5: İnce Cidarlı, Soğuk Şekillendirilmiş Alüminyum Elemanlar Ve Çatı, Tavan,
Zemin Ve Duvar Uygulamaları
Bu değişikliğe bağlı olarak Bölüm 4 ve 5‟in kapsamında bulunan içerik, EN 1090-2
standardının içeriğinden kaldırılmıştır.
Bu değişiklikler ile birlikte uygulama sınıfının seçimi de EN 1993-1-1 standardının Ek
C sine bırakılmıştır.
Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu 311
Tablo 2: Uygulama sınıfının seçimi (BS EN 1993-1-1:2005/A1:2014 Ek C)
Emniyet Sınıfı veya Sonuç
Sınıfı
Reliability Class (RC) or
Consequences Class (CC)
Yükleme Tipi
Type of Loading
Statik, yarı statik veya sismik
Static, quasi-static or seismic
DCLa
Yorulma veya sismik
Fatigueb or seismic
DCMa or DCHa
RC3 veya/or CC3 EXC3c EXC3c
RC2 veya/or CC2 EXC2 EXC3
RC1 veya/or CC1 EXC1 EXC2
a) Sismik süneklik sınıfları EN 1998-1’de tanımlanmıştır: düşük DCL, orta DCM ve yüksek
DCH.
b) Bkz. EN1993-1-9
c) EXC4, yapısal bozulmanın aşırı sonuçları olan yapılar için kullanılabilir.
ISO 17607 Yapısal Çelik İşleri Standardı
EN 1090-2 standardının güncellenmesinin yanında aynı kapsamda uluslararası bir
standarda duyulan ihtiyaç ile International Standards Organization (ISO) tarafından
“ISO 17607 Çelik Yapılar – Yapısal Çelik İşlerinin Uygulanması” (Steel Structures –
Execution of Structural Steelwork) standardının da hazırlıkları başlamıştır.
Şu anda geçerli olan EN 1090-2:2008+A1:2011 standardı temel alınarak hazırlanmaya
başlanan ISO 17607 standardı için çalışmalar devam etmektedir.
ISO 17607 standardı, ISO‟nun yaptığı remi açıklamaya göre “ISO 10721-2:1999 Steel
Structures – Part 2: Fabrication and Erection” standardının yerini alacak. ISO 10721, EN
1090-2 ile benzer başlıklara sahip olmasına rağmen, hem bir yasal zorunluluk
bulunmaması, hem de yeterli açıklamaya sahip olmaması nedeniyle kullanımı
yaygınlaşmamış bir standart olarak kalmıştı.
ANSI/AISC 360-16 Amerikan Çelik Yapılar Standardı
Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) tarafından EN 1090-2:2015 Çelik Yapı
Uygulamaları Standardı, International Standards Organization (ISO) tarafından ISO
17607 Çelik Yapı Uygulamaları Standardı taslakları hazırlanırken diğer yandan da
Amerikan Çelik Yapılar Enstitüsü tarafından Amerikan Çelik Yapılar Standardı da
güncellendi.
Amerikan Çelik Yapılar Enstitüsü (American Institute of Steel Construction – AISC)
tarafından 2014 yılında güncelleme çalışmalarına başlanan “ANSI/AISC 360-16
312 Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu
Specification for Structural Steel Buildings” standardı EN 1090 ve ISO 17607
standartlarından farklı olarak tasarım sürecini de içeriyor. 7 Temmuz 2016 tarihinde
yayınlanan standart ile 22 Haziran 2010 tarihli ANSI/AISC 360-10 standardı da
yürürlükten kalkmış oldu.
Çelik Yapı İmalatında Taşeron Kullanımı
İmal edilen ürün ne olursa olsun işin tamamı ya da bir bölümü alt yükleniciler
kullanılarak yapılabilir.
4857 sayılı İş Kanunu, taşeron kullanımını, “İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik
nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.”
şeklinde kısıtlasa da imalat alanının yetersizliği, personel yokluğu, işin süresi gibi
gerekler kullanılarak taşeron firmalar kullanılmaktadır.
Taşeron kullanımının standartlar açısından bir kısıtlaması olmamasıyla birlikte, ana
firmanın uyması gereken tüm standart gereklerine taşeronlar da uymalı, ana firma ile
birlikte veya ayrı olarak şartları sağlamalıdırlar.
Genellikle tahribatsız testler ve ısıl işlem uygulamaları gibi uzmanlık isteyen konuların
taşerona verilmesi normal kabul edilirken asıl imalat işlerinin taşerona yaptırılması
şüphe uyandırmaktadır.
Taşeron firmanın yasa ve standartlarda belirtilen şartları sağlayıp sağlayamadığı ve işin
gerektirdiği işlemlerin takip edilmesi ana firmanın sorumluluğundadır.
ISO 3834 standardı Taşeronluk ile ilgili bir madde bulundurarak bu maddede ana
firmanın sahip olması gereken şartlar, teknik donanım ve bilginin taşeronda da olmasını
istemektedir.
Yapı Malzemeleri Yönetmeliği ise bitmiş ürünün Performans Beyanını veren firmayı
yasalar karşısında sorumlu tutmaktadır.
İmalat, Kontrol ve Denetim Personeli Yetersizliği
Günümüzde çelik yapı malzemeleri ve kaynaklı imalat standartlarının gerekliliklerini
tam olarak takip edebilecek, imalat hakkında yorum yapabilecek yeterli ve deneyimli
personel, ne Türkiye‟de ne de Avrupa‟da oldukça az sayıdadır.
Hem belgelendirme hem de imalat kontrolü aşamasında çalışacak tecrübeli personel
gereksinimi, çelik bina işlerin hem sayıca hem de hacimce artması nedeniyle gün
geçtikçe fazlalaşmaktadır. Üçüncü taraf kontrol olarak çalışan personeller genellikle
yeni mezun ve hiç imalat tecrübesi olmayan kişilerden seçilmektedir.
Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu 313
Belgelendirme denetimlerinde de aynı şekilde sektör tecrübesi bulunan kişilerin tercih
edilmesi, denetimde eksik bir yan kalmaması ve doğru yönlendirme yapılması açısından
oldukça önemlidir.
Belgelendireme ihtiyacı olan firmalar bazen daha kolay belge alabilmek adına
tecrübesiz personeli olan denetim firmalarını tercih edebilmektedirler. Ancak bu durum
yakın dönem için fayda olarak görülse de uzun vadede şirketin gelişmesi, yeni
teknolojilere ayak uydurması açısından zararlı olmaktadır. Çünkü denetim firmasının
uygunluğu değerlendirme dışındaki diğer görevi; bilgi birikimini, tecrübesini kullanarak
denetlenen firmaya önerilerde bulunmak, gelişmesine katkı sağlamaktır.
Yeni yaklaşım direktifleri ve harmonize standartlar konusunda ülkemizde olduğu kadar
Avrupa ülkelerinde de deneyimi teknik personel eksikliği kendini göstermektedir. Bu
durumun kısa vadede aşılması için kurslar, teknik çalıştaylar yapılmakla beraber kesin
sonuç uzun vadede imalat sektöründe bir süre görev almış personelin denetim görevine
getirilmesi olacaktır.
Denetim Süresinin Belirsizliği
Denetim mekanizması ile ilgili bir diğer konu da bir şirketin belgelendirme denetiminin
ne kadar süreceğinin belirli olmamasıdır. Şu anda Onaylanmış Kuruluşlar kendi iç
kurallarına göre denetim yapmakta, denetim sürelerini kendilerine ve müşterilerine
uygun olacak şekilde en kısa sürede planlamaktadırlar. Onaylanmış kuruluşların
inisiyatifine bırakılan bu durum sonucunda 10 kişinin çalıştığı bir kaynak atölyesinin
denetimi de, 500 kişinin bulunduğu bir fabrikanın denetimi de bir gün sürmektedir.
Oysa ISO 9001 Kalite, ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemlerinde olduğu gibi, şirketin
büyüklüğü, çalışan sayısı, mevcut prosesler, diğer belgeleri gibi konular baz alınarak
gerekli en az denetim süresi belirlenmesi gerekmektedir. Belirlenen en az denetim süresi
akreditasyon kuralları içinde yer almalı ve akreditasyon kurumları tarafından takip
edilmelidir.
Bu denetim ve takip gerçekleştiğinde Onaylanmış Kuruluşlar arasındaki fiyat
uçurumları azalacak, firmalar kendilerine kaliteli hizmeti veren Onaylanmış kuruluşları
daha rahat tercih edebileceklerdir.
314 Uluslararası Katılımlı 7. Çelik Yapılar Sempozyumu
Kaynaklar
1. Avrupa Yapı Malzemeleri Regülasyonu [Construction Products Regulation
(Regulation No: 305/2011/EU)]
2. Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (305/2011/AB)
3. Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (305/2011/AB) Kapsamında Uygulanacak
Teknik Şartnamelerin Yayımlanması Hakkında Tebliğ (Tebliğ No: MHG/2014-
01)
4. EN 1993 Çelik Yapıların Tasarımı Standart Serisi (Eurocode)
5. EN 1090-2: 2008+A1 Çelik ve Alüminyum Yapı Uygulamaları – Bölüm 2 –
Çelik Yapılar için Teknik Gerekler
6. EN 1090-1: 2009+A1 Çelik Ve Alüminyum Yapı Uygulamaları – Bölüm 1:
Taşıyıcı Elemanların Uygunluk Değerlendirme Gerekleri
7. prEN 1090-2:2017 Execution of Steel Structures and Aluminium Structures –
Part 2: Technical Requirements for Steel Structures
8. EN ISO 3834-1 Metalik Malzemelerin Ergitme Kaynağı İçin Kalite Şartları –
Bölüm 1: Kalite Şartlarının Uygun Seviye Seçimi İçin Kriterler
9. EN ISO 3834-2 Metalik Malzemelerin Ergitme Kaynağı İçin Kalite Şartları –
Bölüm 2: Kapsamlı Kalite Şartları
10. EN ISO 3834-3 Metalik Malzemelerin Ergitme Kaynağı İçin Kalite ŞartlarıBölüm 3: Standard Kalite Şartları
11. EN ISO 3834-4 Metalik Malzemelerin Ergitme Kaynağı İçin Kalite Şartları –
Bölüm 4: Temel Kalite Şartları
12. EN ISO 3834-5 Metalik Malzemelerin Ergitme Kaynağı İçin Kalite ŞartlarıBölüm 5: ISO 3834-2, ISO 3834-3 veya ISO 3834-4 Standardlarının Kalite
Şartlarına Uygunluğun Teyidi İçin Gerekli Dokümanlar
13. PD CEN ISO/TR 3834-6:2007 Quality Requirements For Fusion Welding Of
Metallic Materials – Part 6: Guidelines On Implementing ISO 3834
14. EN ISO 5817 Kaynak – Çelik, Nikel, Titanyum Ve Bunların Alaşımlarında
Ergitme Kaynaklı (Demet Kaynağı Hariç) Birleştirmeler – Kusurlar İçin Kalite
Seviyeleri
15. ISO 17607 Steel Structures – Execution of Structural Steelwork
16. ANSI/AISC 360-16 Specification for Structural Steel Buildings